काठमाडौं । अमेरिका र इरानबीच जारी सैन्य संघर्षको प्रभाव पश्चिम एसियाबाट खाडी क्षेत्र हुँदै महत्वपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री मार्गसम्म फैलिएको छ। इरानमाथि भएको अमेरिकी–इजरायली सैन्य कारबाहीपछि सुरु भएको संघर्ष अहिले होर्मुज जलडमरूमध्य, लालसागर, बाब–अल–मन्देब, साउदी अरबको तेल पूर्वाधार र खाडी क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी सैन्य संरचनासम्म जोडिएको छ।
पछिल्ला दिनमा होर्मुज जलडमरूमध्यमा पानीजहाजको आवागमन उल्लेख्य रूपमा घटेको छ। रोयटर्सका अनुसार सेप्टेम्बर १७ मा होर्मुज हुँदै चारवटा मात्र मालवाहक पानीजहाज गुज्रिएका थिए। पछिल्लो १० दिनको औसत भने १६ वटा थियो। केही पानीजहाजले स्वचालित पहिचान प्रणाली बन्द गरेका कारण वास्तविक आवागमनको संख्या यकिन गर्नसमेत कठिन भएको छ।
यससँगै यमनका हुथी विद्रोही र साउदी अरबबीच पनि सैन्य तनाव बढेको छ। सेप्टेम्बर १७ मा हुथी आक्रमण रोक्ने क्रममा खसेको ड्रोनको भग्नावशेष लागेर साउदी अरबको ताइफ क्षेत्रमा एक जनाको मृत्यु भएको साउदी अधिकारीहरूले बताएका छन्। हुथी पक्षले भने साउदी दाबी अस्वीकार गरेको छ।
होर्मुजमा घट्यो पानीजहाजको आवागमन
इरान र ओमानबीच रहेको होर्मुज जलडमरूमध्य विश्वकै महत्वपूर्ण ऊर्जा तथा समुद्री व्यापार मार्गमध्ये एक हो। यही मार्गमा असुरक्षा बढेपछि तेल तथा ग्यासको अन्तर्राष्ट्रिय आपूर्तिमाथि दबाब बढेको छ।
अमेरिकाले केही ऊर्जा ढुवानीलाई सुरक्षा प्रदान गरिरहेको जनाएको छ भने इरानले पनि जलमार्गमा आफ्नो प्रभाव कायम रहेको दाबी गर्दै आएको छ। समुद्री क्षेत्रमा सैन्य गतिविधि बढेपछि पानीजहाज सञ्चालकहरूले जोखिम मूल्यांकन गर्दै वैकल्पिक मार्ग तथा अन्य सुरक्षा उपाय अपनाउन थालेका छन्।
अमेरिकाले इरानी तेल बोकेका केही ट्यांकरमाथि कारबाही गरेपछि इरानले समुद्री क्षेत्रमा थप प्रतिक्रिया जनाउने चेतावनी दिएको छ। यसले युद्धलाई स्थल र आकाशबाट समुद्री क्षेत्रमा समेत विस्तार गरेको छ।
तेल आपूर्तिमा बढ्यो दबाब
होर्मुजको संकटको प्रत्यक्ष प्रभाव विश्व तेल बजारमा परेको छ। समुद्री मार्गमा जोखिम बढेपछि जहाजको बीमा र ढुवानी लागत बढ्ने तथा लामो वैकल्पिक मार्ग प्रयोग गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ।
यसको प्रभाव तेलको मूल्य हुँदै यातायात, उद्योग र उपभोग्य वस्तुको लागतसम्म पुग्न सक्छ।
खाडी क्षेत्रमा उत्पादन र ढुवानी प्रभावित भए विश्व बजारमा तेल आपूर्तिमा थप दबाब पर्ने जोखिम छ। यही कारण अमेरिका–इरान संघर्षलाई अहिले क्षेत्रीय सैन्य संकटसँगै विश्व ऊर्जा सुरक्षाको विषयका रूपमा समेत हेरिएको छ।
बाब–अल–मन्देबमा पनि बढ्यो तनाव
होर्मुजसँगै यमन र लालसागर जोड्ने बाब–अल–मन्देब जलडमरूमध्यमा पनि सुरक्षा चुनौती बढेको छ।
यमनका हुथी विद्रोहीले लालसागरको तटीय क्षेत्रमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गरेपछि साउदी अरब समर्थित यमनी पक्षसँग तनाव बढेको हो। बाब–अल–मन्देब लालसागर र अदनको खाडी जोड्ने महत्वपूर्ण समुद्री मार्ग भएकाले यहाँको अस्थिरताले एसिया, मध्यपूर्व र युरोपबीचको व्यापारमा असर पार्न सक्छ।
पछिल्लो समय हुथी र साउदी पक्षबीच पुनः आक्रमण–प्रत्याक्रमण बढेको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले जनाएका छन्।
साउदी अरबमाथि दोहोरो दबाब
युद्धको विस्तारसँगै साउदी अरब पनि संवेदनशील सुरक्षा अवस्थामा पुगेको छ। पूर्वतर्फ होर्मुज जलडमरूमध्यमा संकट छ भने पश्चिमतर्फ बाब–अल–मन्देब र लालसागर क्षेत्रमा तनाव बढेको छ। यसबीच साउदी अरबको तेल पूर्वाधारमाथि समेत आक्रमण भएको विवरण सार्वजनिक भएको छ।
साउदी अरबले इरानसमर्थित समूहलाई केही आक्रमणका लागि जिम्मेवार ठहराएको छ। तर सम्बन्धित पक्षहरूले आरोप अस्वीकार गर्दै आएका छन्। घटनाबारे थप अनुसन्धान भइरहेको बताइएको छ। साउदी अरबको पूर्व–पश्चिम तेल पाइपलाइन महत्वपूर्ण वैकल्पिक निर्यात मार्ग भएकाले त्यसमाथिको जोखिमले समुद्री मार्ग अवरुद्ध भएको अवस्थामा पनि तेल आपूर्तिमा थप दबाब सिर्जना गर्न सक्छ।
यमन फेरि युद्धको केन्द्रमा
यमनमा पछिल्लो समय बढेको सैन्य गतिविधिले वर्षौंदेखिको द्वन्द्वलाई फेरि तीव्र बनाएको छ। हुथीहरूले लालसागर क्षेत्रमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्दै आएका छन्। उनीहरूको गतिविधिले समुद्री व्यापारसँगै साउदी अरबको सुरक्षा अवस्थालाई समेत प्रभावित गरेको छ।
यमनको संघर्ष अब स्थानीय द्वन्द्वमा मात्र सीमित नभई अमेरिका–इरान तनावसँग जोडिएको क्षेत्रीय सुरक्षा चुनौतीका रूपमा समेत देखिन थालेको छ।
इरानसम्बद्ध समूहको भूमिकामाथि प्रश्न
इरानसँग राजनीतिक, वैचारिक तथा सैन्य सम्बन्ध भएका विभिन्न सशस्त्र समूह मध्यपूर्वका विभिन्न देशमा सक्रिय छन्। यमनका हुथी र इराकका केही सशस्त्र समूहलाई इरानसँग नजिक मानिन्छ। तर यी समूहले गर्ने हरेक आक्रमण प्रत्यक्ष रूपमा तेहरानको आदेशमा भएको निष्कर्षमा पुग्न पर्याप्त प्रमाण आवश्यक हुन्छ।
यही कारण क्षेत्रीय आक्रमणका घटनामा जिम्मेवारी निर्धारण र त्यसको जवाफ दिने विषय थप जटिल बनेको छ।
अमेरिका पनि दबाबमा
इरानमाथि सैन्य दबाब बढाउँदै आएको अमेरिकाका लागि पनि संघर्ष विस्तार चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ। खाडी क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी सैनिक तथा सैन्य संरचना जोखिममा पर्न सक्ने, अमेरिकी सहयोगी राष्ट्रमाथि दबाब बढ्ने र विश्व बजारमा ऊर्जा मूल्य बढ्ने जोखिम अमेरिकासामु छ।
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले युद्ध अन्त्यतर्फ जान सक्ने आशा व्यक्त गरेका छन्। तर इरानसँगको वार्ता र होर्मुजको सुरक्षा अवस्थाबारे अझै ठोस सहमति बन्न सकेको छैन। यसले एकातिर सैन्य दबाब र अर्कोतिर कूटनीतिक प्रयास समानान्तर रूपमा अघि बढिरहेको देखाएको छ।
खाडी राष्ट्रको प्राथमिकता सुरक्षा र ऊर्जा आपूर्ति
खाडी राष्ट्रहरूका लागि अहिलेको मुख्य चासो युद्ध आफ्नो भूभागमा थप फैलिन नदिनु, तेल तथा ग्यास निर्यात कायम राख्नु र समुद्री मार्ग सुरक्षित गर्नु हो।
अमेरिकासँगको सुरक्षा सम्बन्ध कायम राखेका खाडी राष्ट्रहरूले इरानसँग संवादको सम्भावनासमेत खुला राख्दै आएका छन्।
तर होर्मुज र बाब–अल–मन्देब दुवै क्षेत्रमा असुरक्षा बढेपछि उनीहरूको सुरक्षा रणनीतिमा समेत दबाब बढेको छ।
एसियाली अर्थतन्त्रमा पनि असर
खाडी क्षेत्रमा बढेको तनावको प्रत्यक्ष असर एसियाली ऊर्जा बजारमा पर्न सक्छ। चीन, भारत, जापान र दक्षिण कोरियाजस्ता मुलुक मध्यपूर्वी तेल तथा ग्यासका प्रमुख उपभोक्ता हुन्। समुद्री मार्गमा लामो समय अवरोध भए ऊर्जा लागत बढ्न सक्छ।
तेलको मूल्य बढेमा उत्पादन, यातायात र ढुवानी खर्चमा वृद्धि भएर मुद्रास्फीतिमा समेत दबाब पर्न सक्छ।
नेपाल पनि प्रभावित हुन सक्ने
नेपालले आफ्नो पेट्रोलियम आवश्यकता ठूलो मात्रामा आयातबाट पूरा गर्ने भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्य बढ्दा त्यसको असर नेपालमा पनि पर्न सक्छ। इन्धनको आयात लागत बढेमा यातायात र ढुवानी खर्च बढ्न सक्छ। त्यसले खाद्यान्न, निर्माण सामग्री र अन्य उपभोग्य वस्तुको मूल्यमा समेत दबाब सिर्जना गर्न सक्छ।
खाडी मुलुकमा ठूलो संख्यामा नेपाली श्रमिक रहेकाले युद्ध विस्तार भए उनीहरूको सुरक्षा र रोजगारीमा समेत जोखिम बढ्न सक्छ। खाडी अर्थतन्त्रमा लामो समयसम्म अस्थिरता रहे त्यसको प्रभाव वैदेशिक रोजगारी र रेमिट्यान्समा समेत पर्न सक्ने देखिन्छ।
अब युद्ध कता?
अमेरिका–इरान संघर्ष तत्काल अन्त्य हुन्छ वा थप विस्तार हुन्छ भन्ने स्पष्ट भइसकेको छैन। वार्ता पुनः सुरु भएर होर्मुज र अन्य समुद्री मार्ग खुलाउने प्रयास हुन सक्छ। अर्को सम्भावना सीमित सैन्य कारबाही, ड्रोन तथा क्षेप्यास्त्र आक्रमण र समुद्री तनाव लामो समयसम्म जारी रहनु हो।
तर खाडी राष्ट्रको ऊर्जा पूर्वाधार वा महत्वपूर्ण समुद्री मार्गमा ठूलो क्षति पुगेमा संघर्ष थप क्षेत्रीय बन्ने जोखिम पनि छ।
युद्धको नयाँ भूगोल
अहिलेको घटनाक्रमले अमेरिका–इरान संघर्षको भूगोल इरानको सीमाभन्दा निकै बाहिर पुगेको देखाएको छ। होर्मुजको समुद्री मार्ग, यमनको बाब–अल–मन्देब, साउदी अरबको तेल पूर्वाधार, इराकी भूभाग, लालसागर र खाडीमा रहेका अमेरिकी सैन्य संरचना । यी सबै अहिले क्षेत्रीय सुरक्षा संकटका आपसमा जोडिएका केन्द्र बनेका छन्।
त्यसैले पश्चिम एसियामा जारी संघर्ष अब दुई देशबीचको सैन्य टकराव मात्र रहेन। यो ऊर्जा सुरक्षा, समुद्री व्यापार, क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलन र विश्व अर्थतन्त्रसँग जोडिएको बहुआयामिक संकट बन्दै गएको छ। आगामी दिनमा वार्ता अघि बढ्छ वा सैन्य तनाव थप विस्तार हुन्छ भन्ने कुराले खाडी क्षेत्र मात्र होइन, विश्व ऊर्जा बजार र नेपालजस्ता आयातमा निर्भर मुलुकको अर्थतन्त्रलाई समेत प्रभावित गर्नेछ।
