काठमाडौं । केही वर्षअघिसम्म खेतबारी, खुला चौर र हरियालीले भरिएका काठमाडौं उपत्यकाका काँठ क्षेत्र अहिले तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेका छन्। खेतको बीचमा घर थपिएका छन्, पुराना बस्तीमा नयाँ कोलोनी बनेका छन् र ग्रामीण स्वरूपका बस्ती सहरीकरणतर्फ अघि बढिरहेका छन्।
रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य र व्यवसायका अवसर खोज्दै मानिसहरू सहर आसपासका क्षेत्रमा बसाइँ सर्ने क्रम बढेको छ। चाँगुनारायण, बनेपा, धुलिखेल, टोखा, कीर्तिपुर र बूढानीलकण्ठजस्ता क्षेत्रमा सहरी विस्तारको प्रभाव देखिएको छ। तर सहर विस्तारसँगै नयाँ समस्या पनि थपिएका छन्।
पहिलो समस्या हो, खानेपानीको अभाव। परम्परागत रूपमा मुहान, कुवा र ढुङ्गेधारामा निर्भर रहेका समुदायमा पानीका स्रोत सुक्ने र प्रदूषित हुने समस्या देखिन थालेको छ। पानीको माग बढ्दै जाँदा भूमिगत पानी निकाल्न बोरिङ खन्ने क्रम पनि बढेको छ।
अव्यवस्थित रूपमा भूमिगत पानीको दोहन हुँदा जलस्रोतको दीर्घकालीन उपलब्धतामाथि प्रश्न उठ्न थालेको छ।
दोस्रो समस्या हो, खेतीयोग्य जमिनको विनाश। उत्पादनशील खेतबारी आवासीय प्लटिङ र व्यापारिक संरचनामा परिवर्तन भइरहेका छन्। यसले स्थानीय कृषि उत्पादन घटाउने मात्र होइन, सहरको खाद्य आपूर्तिमा समेत असर पार्न सक्छ।
तेस्रो समस्या ढल तथा फोहोर व्यवस्थापनको हो। जनसंख्या बढे पनि ढल निकास, प्रशोधन केन्द्र र फोहोर व्यवस्थापनको पूर्वाधार सोही अनुपातमा विस्तार हुन सकेको छैन। कतिपय स्थानमा ढल र फोहोर पानी प्राकृतिक खोलामा मिसिने समस्या छ।
यसको प्रत्यक्ष असर स्थानीय वातावरण, खानेपानीको गुणस्तर र सार्वजनिक स्वास्थ्यमा पर्न सक्छ। सहरीकरण आफैँमा समस्या होइन। तर योजनाबिना हुने विस्तारले प्राकृतिक स्रोत र समुदायको जीवनशैलीमा दीर्घकालीन असर पुर्याउन सक्छ।
स्थानीय सरकारहरूले भू-उपयोग योजना, पानीका स्रोत संरक्षण, व्यवस्थित ढल प्रणाली, हरियाली क्षेत्र र कृषि जमिन संरक्षणलाई विकास योजनाको प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने देखिन्छ।
सहर बन्नु विकास हो, तर खेत, पानी र प्रकृति समाप्त पारेर बनेको सहर दिगो विकास हुन सक्दैन। उपत्यकाको काँठ क्षेत्रलाई भविष्यको व्यवस्थित सहर बनाउने कि अव्यवस्थित बस्तीमा परिणत गर्ने भन्ने निर्णय अहिले नै गर्नुपर्ने अवस्था छ।
