काठमाडौं । वर्षभरि खेतमा पसिना बगाएका किसानका लागि धान पाक्ने र भित्र्याउने समय सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यही समयमा मौसमले साथ नदिँदा किसानको वर्षदिनको मेहनत केही दिनमै नष्ट हुन सक्छ।
यस वर्ष पश्चिम नेपालका कैलाली, बर्दिया, सल्यान र दाङका किसानले यस्तै समस्या भोग्नुपरेको छ। धान काटेर सुकाउन राखिएको समयमा परेको अविरल वर्षा र हावाहुरीले खेतमा ठूलो क्षति पुर्याएको छ।
कैलालीमा काटेर सुकाउन राखिएको धान पानीमा डुब्दा कतिपय स्थानमा धानमै टुसा पलाउन थालेको थियो। बर्दियाको बढैयाताल गाउँपालिकामा मात्रै करिब ५० करोड रुपैयाँ बराबरको धानमा क्षति भएको प्रारम्भिक अनुमान गरिएको थियो।
सल्यान र दाङमा पनि धान, फलफूल तथा तरकारी खेतीमा क्षति पुगेको थियो। व्यावसायिक तरकारी खेती गर्ने किसानको लगानीसमेत जोखिममा परेको थियो।
कृषि क्षेत्रमा मौसमको अनिश्चितता नयाँ समस्या होइन। तर बाली लगाउने, सिँचाइ गर्ने र भित्र्याउने परम्परागत समयतालिका नै प्रभावित हुने गरी वर्षा र हावाहुरीका घटना दोहोरिनु चिन्ताको विषय बनेको छ। यसले कृषि उत्पादनमा मात्र नभई किसानको आम्दानी, खाद्य सुरक्षा र ग्रामीण अर्थतन्त्रमा समेत असर पार्न सक्छ।
कृषि क्षेत्रमा जलवायु अनुकूलनका लागि मौसम पूर्वानुमानमा किसानको पहुँच विस्तार गर्नु आवश्यक छ। त्यस्तै, बाली भित्र्याउने तथा भण्डारण गर्ने आधुनिक प्रविधि, सुरक्षित सुकाउने स्थान, सिँचाइ व्यवस्थापन र कृषि बीमाको प्रभावकारी कार्यान्वयन पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।
कृषि बीमा उपलब्ध भए पनि किसानले क्षतिपूर्ति प्राप्त गर्ने प्रक्रिया सहज र छिटो नहुँदा यसको प्रभावकारितामाथि प्रश्न उठ्ने गरेको छ। स्थानीय तहले विपद्पछि क्षतिको मूल्याङ्कन मात्र होइन, विपद्अघि नै किसानलाई सुरक्षित बनाउने कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।
कृषि उत्पादनलाई मौसमको भरमा मात्र छाडेर खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सकिँदैन। त्यसका लागि प्रविधि, पूर्वसूचना, बीमा र बजार व्यवस्थापनलाई एकीकृत गर्नुपर्ने देखिन्छ।
किसानको खेतमा डुबेको धान केवल एउटा बालीको क्षति होइन, परिवारको आम्दानी र देशको खाद्य सुरक्षामाथिको चुनौती पनि हो। बदलिँदो मौसमअनुसार कृषि प्रणाली परिवर्तन नगरे यसको मूल्य किसानले मात्र होइन, उपभोक्ताले समेत चुकाउनुपर्नेछ।
