कुशल दाहाल
काठमाडौं । आजको २१ औं शताब्दी सामाजिक, आर्थिक र प्रविधिक दृष्टिकोणले अत्यन्तै महत्वपूर्ण युगको रूपमा अघि बढिरहेको छ। समयको गतिसँगै जीवनशैली, सोच, रोजगारीका स्वरूप र नेतृत्व पद्धतिहरूमा गहिरो परिवर्तन आइरहेको छ। यस्तै परिवर्तित युगमा सहकारी संस्था पनि अब नयाँ सोच, नयाँ जोश र नयाँ नेतृत्वको खोजीमा छन्, र त्यो खोजको उत्तर हो युवा।
यदि सहकारीलाई सामाजिक न्याय, समावेशी विकास र आर्थिक समृद्धिको मेरुदण्ड बनाउने हो भने त्यसको केन्द्रमा युवाको सक्रिय सहभागिता अपरिहार्य छ। यही सन्दर्भमा आजको यथार्थ भन्नु नै पर्छ अबको युग सहकारीमा युवाको युग हो।
सहकारीको सार र यसको सामाजिक उद्देश्य
सहकारी भनेको केवल बचत र ऋणको संस्था मात्र होइन। यसको उद्देश्य समुदायमा आधारित आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माण गर्नु हो। सहकारी प्रणालीले समान सहभागिता, नाफा साझेदारी, पारदर्शिता र सामाजिक दायित्वलाई आत्मसात गर्दछ। त्यसैले सहकारीलाई जनताको संस्था भन्ने गरिन्छ।
नेपाल जस्तो विकासोन्मुख मुलुकमा सहकारीले ग्रामीण अर्थतन्त्रदेखि शहरी उद्यमसम्म, कृषिदेखि सूचना प्रविधिसम्म पहुँच विस्तार गर्दै आइरहेको छ। तर, अझ प्रभावकारी, सशक्त र समसामयिक बनाउने हो भने सहकारीमा युवा पुस्ताको ऊर्जा, सोच, र नेतृत्व अत्यन्तै आवश्यक छ।
(युवा) : परिवर्तनका वाहक
युवा भनेका शक्ति हुन्, विचार हुन्, सम्भावना हुन्। उनीहरू केवल भविष्यका नेता होइनन्, वर्तमानका सर्जक पनि हुन्। १६ देखि ४० वर्ष उमेर समूहका व्यक्तिहरूलाई ‘युवा’ भनिन्छ, र नेपालको जनसंख्याको लगभग ४०% हिस्सा यही वर्गभित्र पर्दछ। यदि हामी सहकारी प्रणालीमा यति ठूलो जनशक्तिलाई समाहित गर्न सक्यौं भने सहकारीमा युगान्तकारी परिवर्तन सम्भव छ।
युवाले के ल्याउँछन् सहकारीमा ?
१ । प्रविधिको ज्ञान : सहकारीलाई डिजिटल प्रणालीमा रुपान्तरण गर्न युवाहरूको टेक्नोलोजीमैत्री सोच र सीप अमूल्य हुन्छ। मोबाइल बैंकिङ, सहकारी एप्स, डिजिटल लेखा प्रणाली, अनलाइन सदस्यता — यी सबैको सम्भावना युवाबाट शुरु हुन्छ।
२ । उद्यमशीलता प्रवर्द्धन : कृषि, पशुपालन, हरित ऊर्जा, पर्यटन, इ-कमर्स जस्ता क्षेत्रहरूमा सहकारीमार्फत युवाले लघु तथा मध्यम उद्यमहरू विकास गर्न सक्छन्।
३ । समाजमा नेतृत्वको सशक्त भूमिका : युवाले सहकारीमा लोकतान्त्रिक मूल्य, पारदर्शिता र जवाफदेहितालाई प्रवर्द्धन गर्न सक्छन्। उनीहरू केवल सदस्य मात्र होइन, नीति निर्माण र निर्णय प्रक्रियामा भाग लिने नेतृत्वकर्ता बन्न सक्छन्।
४ । नवीन कार्यक्रम र सामाजिक परियोजना : युवाहरूले सहकारीमार्फत वातावरण संरक्षण, लैङ्गिक समानता, शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीका क्षेत्रमा विशेष परियोजना सञ्चालन गर्न सक्ने सम्भावना छ।
चुनौतीहरू : युवाले किन सहकारी छाडिरहेका छन् ?
यद्यपि युवाको महत्व विशाल छ, तर व्यवहारमा उनीहरूको संलग्नता न्यून देखिन्छ। यसको कारण के हुन् ?
. पुराना सोच भएका नेतृत्वहरू : जहाँ नयाँ सोचलाई ठाउँ दिइँदैन।
. राजनीतिक हस्तक्षेप : सहकारीहरू राजनीतिक दलहरूको नियन्त्रणमा परेपछि युवाहरू निराश हुन्छन्।
. अवसर र प्रोत्साहनको अभाव : तालिम, वित्तीय पहुँच, कार्यक्रम सञ्चालनमा युवा लक्षित अवसरहरू कमी छन्।
. सूचना र पहुँचको अभाव : धेरै युवाहरूलाई सहकारीको भूमिका र सम्भावनाबारे जानकारी नै छैन।
. समाधान : सहकारीमा युवाको युग ल्याउने उपायहरू
१ । नीतिगत सुधार : सरकारले सहकारी ऐन तथा नीति अन्तर्गत युवाको सहभागिता अनिवार्य गर्नुपर्छ। युवा कोटा राख्न सकिन्छ।
२ । युवा लक्षित सहकारी कार्यक्रम : युवा उद्यम कार्यक्रम, स्टार्टअप फण्ड, कृषि आधारित सहकारीमा प्राविधिक सहयोगजस्ता पहलहरू आवश्यक छन्।
३ । प्रशिक्षण र सिप विकास : सहकारीहरूले नियमितरूपमा युवालाई नेतृत्व, व्यवस्थापन, लेखा प्रणाली, डिजिटल उपकरण प्रयोगबारे तालिम दिनुपर्छ।
४ । डिजिटाइजेशनमा प्राथमिकता : सहकारीहरूलाई अनलाइन प्लेटफर्ममा लैजानु आवश्यक छ — जसले युवालाई थप आकर्षित गर्छ।
५ । युवा नेतृत्व विकास : सहकारीको बोर्ड, उपसमिति वा योजना कार्यान्वयन तहमा युवा समावेशलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
केही सफलता कथाहरू
नेपालमै धेरै युवाले सहकारी मार्फत आर्थिक र सामाजिक सफलता हासिल गरेका उदाहरण छन्। कतिपयले कृषिमा आधुनिकीकरण गरेर युवाहरूलाई रोजगार दिएका छन्, कतिले महिलाहरूलाई आर्थिक सशक्तिकरणमा सहयोग गरेका छन्। यस्ता उदाहरणले देखाउँछ — युवा र सहकारीको सहकार्यले समाजमा कस्तो प्रभाव पार्न सक्छ।
निष्कर्ष : अब ढिला गर्नु हुँदैन
सहकारी अब केवल अघिल्लो पुस्ताको मात्र संस्था होइन, यो अबको पुस्ताका लागि अवसर र भविष्यको प्लेटफर्म हो। हामीले यदि सहकारीलाई समयसँगै उभ्याउने हो भने त्यसको मूलमा युवालाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ।
सहकारीमा युवा आए भने प्रविधि पनि आउँछ, नवीनता आउँछ, पारदर्शिता आउँछ, र सबैभन्दा महत्वपूर्ण — भविष्य आउँछ। त्यसैले अबको युग, सहकारीमा युवाको युग हो। यो नारा होइन, व्यवहारिक क्रान्तिको आव्हान हो। यो चेतना होइन, निर्माणको बाटो हो। यो विश्वास होइन, विकासको मार्ग हो।
