काठमाडौं । कुनै समय काठमाडौं उपत्यकाको सभ्यता, संस्कृति र जीवनशैलीसँग जोडिएका नदीहरू अहिले सहरको फोहोर बगाउने माध्यमजस्तै बनेका छन्। नदी किनारमा मन्दिर छन्, धार्मिक परम्परा छन् र सभ्यताको इतिहास छ। तर नदीभित्र बगिरहेको पानीको अवस्था भने दिनप्रतिदिन चिन्ताजनक बन्दै गएको छ।
बागमती, विष्णुमती, धोबीखोला, नख्खुखोला, टुकुचा र हनुमन्ते नदीमा ढल तथा अन्य फोहोर मिसिँदा पानीको गुणस्तर गम्भीर रूपमा बिग्रिएको अध्ययनले देखाएको छ।
बागमती सभ्यता एकीकृत विकास समितिले तयार पारेको सन् २०२६ अगस्टको नदीको पानीको गुणस्तरसम्बन्धी प्रतिवेदनले नदीको स्रोतदेखि तलतिर बग्दै जाँदा प्रदूषण बढ्दै गएको देखाएको छ।
सुन्दरीजलमा तुलनात्मक रूपमा सफा देखिने बागमती गोकर्ण पुग्दा नै ढलका कारण प्रदूषित हुन थाल्छ। जोरपाटी र गुह्येश्वरी क्षेत्रमा प्रदूषण थप बढेको अध्ययनले देखाएको छ।
थापाथली क्षेत्रमा पानीमा घुलनशील अक्सिजनको मात्रा अत्यन्त कम हुँदा जलचर जीवका लागि प्रतिकूल अवस्था बनेको छ। चोभार पुग्दासम्म नदीमा विभिन्न सहायक खोलाबाट मिसिएको प्रदूषणले पानीलाई अत्यन्त खराब अवस्थामा पुर्याएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।
धोबीखोलाको अवस्था पनि उस्तै छ। चापलीमा तुलनात्मक रूपमा सफा रहेको पानी एकता बस्ती, गोपीकृष्ण र रातोपुल हुँदै तलतिर जाँदा प्रदूषित बन्दै गएको छ।
यसको प्रमुख कारणमध्ये एक हो, ढल प्रशोधन नगरी सीधै नदीमा मिसाउनु। नदी किनारमा बढ्दो बस्ती, अव्यवस्थित सहरीकरण र कमजोर फोहोर व्यवस्थापनले समस्या थप जटिल बनाएका छन्।
नदी सफाइ अभियान, किनारमा वृक्षरोपण र सौन्दर्यीकरणका कार्यक्रम हुँदै आएका छन्। तर नदीमा मिसिने ढलको स्रोत नियन्त्रण नगरेसम्म यस्ता अभियानले मात्रै नदीलाई पुरानै अवस्थामा फर्काउन कठिन छ।
नदी पुनर्जीवनका लागि ढल प्रशोधन केन्द्रको प्रभावकारी सञ्चालन, घर तथा उद्योगबाट निस्कने फोहोर पानीको व्यवस्थापन, नियमित पानी परीक्षण र प्रदूषकलाई जवाफदेही बनाउने प्रणाली आवश्यक छ।
नदी किनार सफा देखिनु र नदीको पानी सफा हुनु फरक कुरा हो। बागमतीलाई सभ्यताको प्रतीकका रूपमा मात्रै होइन, जीवित पारिस्थितिक प्रणालीका रूपमा संरक्षण गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।
