काठमाडौं । आज हामीले कागजमा कोरेको चित्र केही दशकपछि कस्तो होला? घाम, पानी र हावाको प्रभावले त्यसको रङ खुइलिन सक्छ। कागज च्यातिन सक्छ। भित्तामा लगाएको आधुनिक रङ समेत केही वर्षपछि उप्किन थाल्छ।
तर फ्रान्सको एउटा गुफामा मानिसले करिब ३७ हजार वर्षअघि कोरेका चित्र अहिले पनि जस्ताको तस्तै देख्न सकिन्छ। ती चित्रमा घोडा छन्। गैंडा छन्। सिंह र भालु छन्। कतिपय जनावरका आकृति त यति जीवन्त छन्, मानौं तिनीहरू गुफाको भित्तामै दौडिरहेका हुन्।
ती चित्र बनाउने मानिस र उनीहरूले देखेको संसार बदलिएको हजारौं वर्ष बितिसक्यो। तर उनीहरूको कलाका प्रमाण अझै बाँकी छन्।
आखिर ती चित्र कसरी जोगिए ?
वैज्ञानिकहरूले यो प्रश्नको एउटा रोचक सम्भावित उत्तर फेला पारेका छन्। चित्रमाथि प्राकृतिक रूपमा बनेको, सामान्य आँखाले छुट्याउन कठिन हुने खनिजको पातलो तहले तिनको संरक्षणमा भूमिका खेलेको वैज्ञानिकहरूको आकलन छ।
वैज्ञानिक जर्नल ‘एसिएस ओमेगा’ मा बुधबार प्रकाशित नयाँ अध्ययनले फ्रान्सको प्रसिद्ध शोभे-पों दार्क गुफाका चित्रमाथि ‘क्याल्साइट’ नामक खनिजको पारदर्शी तह रहेको नयाँ विश्लेषण प्रस्तुत गरेको छ।
अनुसन्धानकर्ताले चित्रलाई नछोई प्रकाश प्रयोग गरेर त्यो तह पहिचान गरेका हुन्।
एउटा गुफा, जहाँ हजारौं वर्षको इतिहास लुकेको छ
दक्षिणपूर्वी फ्रान्सको आर्देश क्षेत्रमा रहेको शोभे गुफा सन् १९९४ डिसेम्बर १८ मा जँ-मारी शोभे र उनका दुई सहकर्मीले पत्ता लगाएका थिए। गुफाभित्र भेटिएका चित्र सामान्य पुरातात्त्विक वस्तुभन्दा धेरै पुराना थिए।
कार्बन डेटिङ लगायतका वैज्ञानिक परीक्षणले त्यहाँ मानिसको गतिविधि दुई अलग अवधिमा भएको देखाएका छन्। पहिलो अवधि करिब ३७ हजारदेखि ३३ हजार ५०० वर्षअघि र दोस्रो करिब ३१ हजारदेखि २८ हजार वर्षअघिको थियो।
त्यसैले गुफाका सबै चित्र एउटै समयमा बनेका हुन् भन्ने होइन। तर त्यहाँका केही चित्र संसारका सबभन्दा पुराना प्रमाणित आलंकारिक चित्रकलामध्ये पर्छन्। गुफाका भित्तामा एक हजारभन्दा बढी चित्र र आकृति भेटिएका छन्।
अनुसन्धानकर्ताका अनुसार हजारौं वर्षअघि गुफाको प्रवेशद्वार पहिरोले बन्द गरिदियो। भित्रको वातावरण बाहिरी संसारबाट लगभग अलग भयो। चित्र जोगिनुको एउटा महत्त्वपूर्ण कारण यही प्राकृतिक बन्देज थियो।
गुफाको ऐतिहासिक महत्त्वलाई मान्यता दिँदै युनेस्कोले सन् २०१४ मा यसलाई विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश गर्यो। तर वैज्ञानिकहरूका लागि एउटा प्रश्न अझै बाँकी थियो। गुफाभित्रको स्थिर वातावरणले मात्रै चित्र जोगिए कि भित्तामा भएका रासायनिक प्रक्रियाको पनि भूमिका थियो?
यो प्रश्नको अनुसन्धान गर्न सोर्बोन विश्वविद्यालयसँग सम्बद्ध योहान बुलार, फिलिप वाल्टर लगायत वैज्ञानिकहरूको टोलीले एउटा विशेष प्रविधि प्रयोग गर्यो। त्यसको नाम हो-अल्ट्राभायोलेट फ्लोरोसेन्स स्पेक्ट्रोस्कोपी।
यो प्रविधिमा कुनै वस्तुमाथि अल्ट्राभायोलेट प्रकाश पारिन्छ। त्यसपछि वस्तुका विभिन्न पदार्थबाट निस्कने प्रकाशको विश्लेषण गरिन्छ। यसले सामान्य उज्यालोमा छुट्याउन नसकिने पदार्थहरू पहिचान गर्न मद्दत गर्छ।
शोभे गुफामा परीक्षण गर्नु सजिलो थिएन। चित्रमुनिको जमिनमा हजारौं वर्ष पुराना मानिसका पदचिह्न समेत थिए। अनुसन्धानकर्ताहरू त्यहाँ हिँड्दा ती प्रमाण नष्ट हुन सक्थे। चित्रलाई छोएर नमूना निकाल्नु पनि जोखिमपूर्ण थियो।
त्यसैले वैज्ञानिकहरूले सुरक्षित हिँड्ने मार्गमै उपकरण राखे। करिब साढे दुई मिटर टाढाबाट गुफाको भित्तामा अल्ट्राभायोलेट प्रकाश पारे र त्यहाँबाट निस्केको प्रकाश मापन गरे। यसरी चित्र नकोरी, नघोटी र नमूना ननिकाली भित्ताको सतह जाँचियो ।
परीक्षण गर्दा केही भागमा नीलो चमक देखियो। त्यो चमक चित्रमाथि बनेको क्याल्साइटको पारदर्शी तहसँग सम्बन्धित थियो। क्याल्साइट भनेको क्याल्सियम कार्बोनेटबाट बनेको खनिज हो। चुनढुंगायुक्त गुफामा पानीले खनिज घोल्दै र फेरि जम्मा गर्दै यस्तो तह बनाउन सक्छ।
प्रकृतिले चित्रमाथि लगाएको पारदर्शी आवरण
अनुसन्धानकर्ताको व्याख्या अनुसार खनिजयुक्त पानी गुफाको भित्तामा बग्दा केही स्थानमा क्याल्साइट जम्मा हुँदै गयो। त्यसले चित्रको केही भागमाथि पातलो प्राकृतिक आवरण बनायो।
यस्तो आवरणले चित्रलाई बाहिरी प्रभावबाट जोगाउन सहयोग गरेको हुन सक्छ। तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक सावधानी चाहिन्छ। क्याल्साइटको तह भेटिँदैमा त्यही तहले सबै चित्र ३७ हजार वर्षसम्म जोगाएको प्रमाणित हुँदैन।
नयाँ अनुसन्धानले चित्रमाथिका खनिज तहको बनावट र फैलावट पहिचान गरेको हो। कुन तह कहिले बन्यो, त्यसले संरक्षणमा कति योगदान गर्यो र अरू कारणको भूमिका कस्तो थियो भन्ने विषय छुट्टै अनुसन्धानका प्रश्न हुन्।
गुफाको स्थिर तापक्रम, आर्द्रता र हजारौं वर्षसम्म मानिसको पहुँच नहुनुले पनि चित्र जोगिन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको मानिन्छ। अध्ययनमा अर्को रोचक संकेत समेत भेटिएको छ। केही स्थानमा नीलो नभई सुन्तला रङको चमक देखिएको थियो।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार त्यो तातो कोइला वा बलिरहेको राँकोले भित्तामा छुँदा खनिजमा आएको परिवर्तनसँग सम्बन्धित हुन सक्छ। यदि थप अध्ययनले यो व्याख्या पुष्टि गर्यो भने हजारौं वर्षअघि मानिसले चित्र बनाउँदा आगो कसरी प्रयोग गर्थे भन्ने बुझ्न समेत सहयोग पुग्नेछ।
अनुसन्धान टोलीका सदस्य फिलिप वाल्टरले आफ्नो विधिलाई अपराध अनुसन्धानमा प्रमाण केलाउने प्रक्रियासँग तुलना गरेका छन्। उनका अनुसार प्रागऐतिहासिक कलाकारले अपनाएका विधि र चित्र कसरी जोगिए भन्ने बुझ्न उपलब्ध प्रत्येक प्रमाणको सूक्ष्म जाँच आवश्यक हुन्छ।
नेपालका सम्पदाका लागि पनि महत्त्वपूर्ण संकेत
यो खोजको महत्त्व फ्रान्सको एउटा गुफामा मात्र सीमित छैन। नेपालमा पनि सयौं वर्ष पुराना भित्तेचित्र, गुम्बा, मन्दिर र ऐतिहासिक भवनका चित्रकला छन्।
तीमध्ये धेरैको संरक्षण गर्दा एउटा चुनौती आउँछ- चित्रलाई नष्ट नगरी त्यसमा प्रयोग भएका रङ, खनिज र सतहमा भएका परिवर्तन कसरी पहिचान गर्ने? शोभे गुफामा प्रयोग गरिएको प्रविधिले यस्तो चुनौती समाधान गर्ने वैज्ञानिक सम्भावना देखाएको छ।
तर नेपालका सम्पदामा पनि यही विधि उत्तिकै प्रभावकारी हुन्छ भन्ने प्रमाण अहिले छैन। यहाँका भित्तेचित्रका रङ, संरचना, सतह र वातावरण फरक हुन सक्छन्। प्रयोग गर्नुअघि छुट्टै परीक्षण र संरक्षण विज्ञको मूल्यांकन आवश्यक हुन्छ।
फ्रान्सका वैज्ञानिकहरूको खोजले एउटा ठूलो सन्देश भने दिएको छ। सम्पदा संरक्षण भनेको पुराना चित्रमाथि नयाँ रङ लगाउनु वा भित्ता मर्मत गर्नु मात्र होइन। कहिलेकाहीँ चित्रमाथि हजारौं वर्षदेखि बनिरहेको अदृश्य प्राकृतिक तह बुझ्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
३७ हजार वर्षअघि गुफाको भित्तामा चित्र कोर्ने मानिसले आफ्ना आकृति भविष्यमा कसैले हेर्नेछन् भनेर सोचेका थिए कि थिएनन्, हामीलाई थाहा छैन। तर उनीहरूले छाडेका चित्रमा अहिले पनि उनीहरूको संसार देख्न सकिन्छ। र, ती चित्रमाथि रहेको पातलो खनिज तहले एउटा नयाँ प्रश्न उठाएको छ-मानिसले बनाएको कला जोगाउन प्रकृतिले नै कति भूमिका खेलेको थियो?
