कोलम्बो, श्रीलंका । दक्षिण एसियामा चक्रीय अर्थतन्त्रको विकास, स्रोतसाधनको दिगो उपयोग तथा समावेशी आर्थिक वृद्धिलाई प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले श्रीलंकाको कोलम्बोमा ‘दक्षिण एसियामा चक्रीय अर्थतन्त्रसम्बन्धी क्षेत्रीय मञ्च’ आयोजना गरिएको छ। अक्टोबर १९ र २० मा आयोजित उक्त मञ्चमा दक्षिण एसियाली मुलुकका सरकारी निकाय, निजी क्षेत्र, उद्योग-व्यवसाय, वाणिज्य संघसंस्था तथा विकास साझेदारका प्रतिनिधिहरूको सहभागिता रहेको थियो।
‘क्षेत्रीय अभ्यासबाट साझा कार्यढाँचातर्फ’ भन्ने मूल अवधारणामा केन्द्रित सम्मेलनले दक्षिण एसियामा चक्रीय अर्थतन्त्रको विकासका लागि क्षेत्रीय सहकार्य, नीतिगत समन्वय, निजी क्षेत्रको सहभागिता र व्यावहारिक कार्ययोजना निर्माणलाई प्राथमिकता दिएको छ।
सम्मेलनमा सार्क चेम्बर अफ कमर्स एन्ड इन्डस्ट्री (SAARC Chamber of Commerce and Industry) को भूमिका क्षेत्रीय निजी क्षेत्रबीच सहकार्य विस्तार, उद्योग–व्यवसायको सहभागिता प्रवर्द्धन तथा चक्रीय अर्थतन्त्रसम्बन्धी अवसरलाई व्यावसायिक गतिविधिसँग जोड्ने सन्दर्भमा महत्त्वपूर्ण रहेको छ। दक्षिण एसियाका उद्योगी–व्यवसायीबीच सहकार्य अभिवृद्धि गर्दै साझा आर्थिक अवसर पहिचान गर्ने उद्देश्यसँग चक्रीय अर्थतन्त्रको एजेन्डालाई जोडेर हेरिएको छ।
फोहोर व्यवस्थापनभन्दा व्यापक अवधारणा
चक्रीय अर्थतन्त्रलाई सामान्यतः फोहोर व्यवस्थापन, पुनःप्रयोग र पुनर्चक्रणसँग जोडेर बुझ्ने गरिए पनि यसको दायरा त्यसभन्दा निकै व्यापक छ। उत्पादनको डिजाइनदेखि कच्चा पदार्थको उपयोग, उत्पादन प्रक्रिया, उपभोग, मर्मतसम्भार, पुनःप्रयोग र पुनर्चक्रणसम्मका सबै चरणमा स्रोतसाधनको अधिकतम उपयोग गर्नु यसको प्रमुख उद्देश्य हो।
परम्परागत रेखीय अर्थतन्त्रमा कच्चा पदार्थ निकाल्ने, वस्तु उत्पादन गर्ने, उपभोग गर्ने र अन्त्यमा फोहोरका रूपमा विसर्जन गर्ने अभ्यास प्रचलित छ। यसको विपरीत, चक्रीय अर्थतन्त्रले उत्पादन तथा उपभोगबाट सिर्जना हुने फोहोरलाई पुनः उपयोगयोग्य स्रोतका रूपमा रूपान्तरण गर्ने, प्राकृतिक स्रोतको दोहन घटाउने र उत्पादन प्रक्रियामा स्रोतसाधनको दक्षता बढाउने अवधारणालाई अघि सार्छ।
सम्मेलनमा यस अवधारणालाई दक्षिण एसियाको आर्थिक विकास, औद्योगिक प्रतिस्पर्धात्मकता, वातावरणीय संरक्षण र रोजगारी सिर्जनासँग जोडेर अघि बढाउने विषयमा छलफल गरिएको थियो।
क्षेत्रीय कार्यढाँचा र नीतिगत समन्वयमा जोड
दक्षिण एसियाका मुलुकले तीव्र सहरीकरण, बढ्दो उपभोग, औद्योगिक विस्तार, प्लास्टिकजन्य फोहोर, प्राकृतिक स्रोतको दबाब र वातावरणीय चुनौतीको सामना गरिरहेका छन्। यी समस्या कुनै एक मुलुकमा सीमित नरहेकाले क्षेत्रीय स्तरमा साझा रणनीति र सहकार्य आवश्यक रहेको सम्मेलनको मूल सन्देश छ।
मञ्चले अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवलाई दक्षिण एसियाको आर्थिक, सामाजिक र संस्थागत अवस्थासँग अनुकूल बनाउँदै क्षेत्रीय कार्यढाँचा निर्माण गर्ने विषयलाई प्राथमिकता दिएको छ। यसअन्तर्गत नीतिगत सुधार, संस्थागत क्षमता विकास, प्रविधि हस्तान्तरण, लगानी प्रवर्द्धन, बजार पहुँच तथा उद्योग–व्यवसायबीच सहकार्यका सम्भावनाबारे विचार आदानप्रदान गरिएको थियो।
सम्मेलनमा छलफल भएका विषयलाई आगामी दिनमा कार्यान्वयनयोग्य कार्यक्रम, नीतिगत प्राथमिकता र दीर्घकालीन कार्ययोजनामा रूपान्तरण गर्नु महत्त्वपूर्ण हुने देखिएको छ।
निजी क्षेत्रको नेतृत्व र लगानी आवश्यक
चक्रीय अर्थतन्त्रको प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि सरकारको नीति र नियमन मात्र पर्याप्त हुँदैन। उत्पादन तथा आपूर्ति शृङ्खलामा प्रत्यक्ष संलग्न निजी क्षेत्र, उद्योगी–व्यवसायी, लगानीकर्ता र उद्यमीको सक्रिय सहभागिता अपरिहार्य हुन्छ।
यस सन्दर्भमा सार्क चेम्बर अफ कमर्स एन्ड इन्डस्ट्रीजस्ता क्षेत्रीय व्यावसायिक संस्थाले सदस्य मुलुकका उद्योग–व्यवसायबीच अनुभव आदानप्रदान, लगानीका सम्भावना पहिचान, प्रविधिमा पहुँच र साझा व्यावसायिक पहल विकास गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्।
पुनर्चक्रण उद्योग, फोहोरबाट ऊर्जा उत्पादन, दिगो प्याकेजिङ, पुनःप्रयोगयोग्य सामग्रीको उत्पादन, उत्पादनको आयु विस्तार, मर्मतसम्भार सेवा तथा वातावरणमैत्री आपूर्ति शृङ्खलामा नयाँ लगानीका अवसर सिर्जना हुन सक्छन्। यस्ता गतिविधिले वातावरणीय दबाब कम गर्नुका साथै नयाँ उद्यम, रोजगारी र व्यावसायिक मूल्य अभिवृद्धिमा योगदान दिन सक्छन्।
चक्रीय अर्थतन्त्रलाई वातावरण संरक्षणको विषयमा मात्र सीमित नराखी नयाँ व्यवसाय सिर्जना गर्ने, उत्पादन लागत घटाउने, आयातित कच्चा पदार्थमाथिको निर्भरता कम गर्ने र औद्योगिक प्रतिस्पर्धात्मकता बढाउने आर्थिक अवसरका रूपमा विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि यसले उजागर गरेको छ।
दक्षिण एसियाका लागि सम्भावनायुक्त क्षेत्र
सम्मेलनमा प्रस्तुत समाचार विवरणअनुसार कपडा तथा तयारी पोसाक, विद्युतीय सामग्री, निर्माण सामग्री, प्लास्टिक तथा प्याकेजिङ, पर्यटन र कृषि–आधारित उत्पादनजस्ता क्षेत्र चक्रीय अर्थतन्त्रका लागि महत्त्वपूर्ण सम्भावनायुक्त क्षेत्रका रूपमा समेटिएका छन्।
कपडा उद्योगमा पुराना कपडा तथा कपडाजन्य सामग्रीको पुनःप्रयोग, विद्युतीय सामग्रीमा मर्मत र पुनःप्राप्ति, निर्माण क्षेत्रमा पुनःप्रयोगयोग्य सामग्रीको उपयोग तथा प्लास्टिकजन्य फोहोरको व्यवस्थापनमार्फत नयाँ आर्थिक मूल्य सिर्जना गर्न सकिन्छ।
त्यसैगरी, पर्यटन क्षेत्रमा स्रोतसाधनको दक्ष उपयोग, खाद्य फोहोर न्यूनीकरण, पुनःप्रयोगयोग्य सामग्रीको प्रयोग र वातावरणमैत्री सेवा प्रणालीको विकासले दिगो पर्यटनलाई सहयोग पुर्याउन सक्छ।
यी क्षेत्रलाई प्रभावकारी बनाउन स्पष्ट नीतिगत व्यवस्था, प्राविधिक क्षमता, गुणस्तर मापदण्ड, बजारको सुनिश्चितता र दीर्घकालीन लगानी आवश्यक हुन्छ।
नेपालको अर्थतन्त्रका लागि पनि अवसर
चक्रीय अर्थतन्त्रको क्षेत्रीय कार्यढाँचाले नेपालजस्ता विकासोन्मुख मुलुकका लागि पनि नयाँ आर्थिक अवसर सिर्जना गर्न सक्छ। नेपालमा सहरी फोहोर व्यवस्थापन, प्लास्टिकको प्रयोग, कृषि अवशेषको उपयोग, निर्माण सामग्रीको पुनःप्रयोग, पर्यटन क्षेत्रको दिगोपन र स्थानीय उत्पादनको मूल्य अभिवृद्धि यसका सम्भावित क्षेत्र हुन्।
स्थानीय तह, निजी क्षेत्र, उद्योग–व्यवसाय, सहकारी, अनुसन्धान संस्था र विकास साझेदारबीच सहकार्य स्थापित गर्न सके फोहोर व्यवस्थापनको लागत घटाउनुका साथै पुनर्चक्रण, कम्पोस्ट मल उत्पादन, जैविक ऊर्जाको विकास र पुनःप्रयोगयोग्य सामग्रीमा आधारित उद्यम विस्तार गर्न सकिन्छ।
नेपालले यस अवधारणालाई प्रभावकारी रूपमा अघि बढाउन उत्पादन र उपभोगसम्बन्धी नीतिमा सुधार, फोहोरको वर्गीकरण तथा सङ्कलन प्रणालीको विकास, पुनर्चक्रण उद्योगलाई प्रोत्साहन, वातावरणमैत्री प्रविधिमा लगानी र निजी क्षेत्रका लागि अनुकूल व्यावसायिक वातावरण निर्माण गर्नुपर्ने देखिन्छ।
सार्क चेम्बर अफ कमर्स एन्ड इन्डस्ट्रीमार्फत क्षेत्रीय अनुभव, प्रविधि, लगानी र व्यावसायिक सम्पर्क विस्तार गर्न सके नेपाली उद्योगी–व्यवसायीले पनि दक्षिण एसियाली बजारमा नयाँ अवसर खोज्न सक्नेछन्।
साझा घोषणापत्र र आगामी कार्यदिशा
समाचारमा उल्लेख भएअनुसार सम्मेलनको समापनतर्फ दक्षिण एसियामा दिगो तथा समावेशी चक्रीय अर्थतन्त्र प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले प्रस्तावित क्षेत्रीय कार्यढाँचा र सन् २०२६–२०३० को कार्यदिशालाई अघि बढाउने विषयमा जोड दिइएको छ। यसमा क्षेत्रीय प्राथमिकता पहिचान, जिम्मेवारी निर्धारण, लगानीको आवश्यकता र कार्यान्वयनका लागि सहकार्य विस्तारजस्ता पक्ष महत्त्वपूर्ण रहनेछन्।
यस पहलको सफलता सम्मेलनमा भएका छलफल र प्रतिबद्धतालाई व्यवहारमा उतार्न सक्ने क्षमतामा निर्भर हुनेछ। सरकार, निजी क्षेत्र, क्षेत्रीय व्यावसायिक संस्था र विकास साझेदारबीच स्पष्ट जिम्मेवारी, कार्यान्वयनयोग्य योजना तथा नियमित अनुगमनको व्यवस्था आवश्यक हुन्छ।
दक्षिण एसियामा चक्रीय अर्थतन्त्रको विकासले वातावरणीय चुनौती सम्बोधन गर्ने मात्र नभई स्रोतसाधनको दक्ष उपयोग, नयाँ उद्योगको विकास, रोजगारी सिर्जना र क्षेत्रीय आर्थिक सहकार्यलाई समेत सुदृढ बनाउन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।
समग्रमा, कोलम्बोमा आयोजित क्षेत्रीय मञ्चले चक्रीय अर्थतन्त्रलाई फोहोर व्यवस्थापनको सीमित विषयबाट बाहिर निकालेर उत्पादन, व्यापार, लगानी, प्रविधि र क्षेत्रीय आर्थिक सहकार्यसँग जोड्ने बहसलाई अघि बढाएको छ। यसको वास्तविक उपलब्धि भने आगामी वर्षहरूमा तयार हुने नीति, लगानी र कार्यान्वयनका ठोस परिणामबाट मापन हुनेछ।
