काठमाडौं —
केही वर्ष अघिसम्म नेपालमा आत्मदाहका घटना विरलै सुनिन्थे। तर पछिल्लो समय एकपछि अर्को यस्ता घटना सार्वजनिक हुन थालेपछि एउटा गम्भीर प्रश्न उठेको छ—आखिर मानिस किन आफ्नै जीवन समाप्त गर्ने यति चरम निर्णयसम्म पुगिरहेका छन्?
जुलाई २०२६ मा एक साताभित्रै नेपालमा आत्मदाह प्रयास गरेका तीन जनाको मृत्यु भयो। त्यसपछि आत्मदाहका थप प्रयासका घटना सार्वजनिक भए। घटनाको संख्या मात्र होइन, यस्ता घटनाले उठाएका सामाजिक, आर्थिक, मानसिक र राज्यसँग जोडिएका प्रश्न अझ गम्भीर छन्।
तर यहाँ एउटा तथ्य स्पष्ट गर्न आवश्यक छ—नेपालमा आत्महत्या समग्रमा बढिरहेको छ भनेर मात्रै आत्मदाहका पछिल्ला घटनालाई व्याख्या गर्न मिल्दैन। नेपाल प्रहरीको तथ्यांकअनुसार आर्थिक वर्ष २०२४/२५ मा ६ हजार ८६६ जनाको आत्महत्याबाट मृत्यु भएको थियो, जुन अघिल्लो आर्थिक वर्षको ७ हजार २२३ भन्दा कम हो।
त्यसैले अहिले देखिएको आत्मदाहको श्रृंखलालाई छुट्टै सामाजिक संकेतका रूपमा हेर्न आवश्यक छ।
जब समस्या समाधानको बाटो बन्द हुन्छ
आत्मदाह एउटा कारणले मात्र हुने घटना होइन। मानसिक स्वास्थ्यसँगै आर्थिक संकट, ऋण, पारिवारिक तनाव, सामाजिक अपमान, सम्बन्धमा आएको संकट, बेरोजगारी र भविष्यप्रतिको निराशाजस्ता धेरै कारण एकै ठाउँमा जोडिन सक्छन्।
नेपाल प्रहरीको अध्ययनलाई उद्धृत गर्दै प्रकाशित विश्लेषणहरूमा मानसिक तनाव र मनोरोगसँगै आर्थिक भार, घरेलु हिंसा, पारिवारिक कलह, लागुऔषध तथा मदिराको प्रयोगलगायतका कारण आत्महत्याको जोखिमसँग जोडिएको उल्लेख छ।
अर्थात्, बाहिरबाट हेर्दा एउटा सामान्य विवाद वा आर्थिक समस्या देखिए पनि त्यसको पछाडि लामो समयदेखि जम्मा भइरहेको मानसिक र सामाजिक दबाब हुन सक्छ।
आत्मदाह : विरोधको चरम अभिव्यक्ति पनि?
नेपालमा पछिल्ला केही घटनाले अर्को आयाम पनि देखाएका छन्—राज्यका निकायबाट आफूले न्याय नपाएको, आफ्नो आवाज नसुनिएको वा आफूलाई अन्याय भएको महसुस गर्ने व्यक्तिले आफ्नो पीडालाई चरम विरोधको रूपमा प्रस्तुत गर्ने अवस्था।
गणेश नेपालीको आत्मदाहपछि उनको मृत्यु र त्यस घटनासँग जोडिएका प्रश्नले व्यापक सार्वजनिक बहस जन्मायो। सरकारले समेत घटनाको छानबिनका लागि समिति गठन गरेको थियो।
यसले एउटा गम्भीर प्रश्न खडा गर्छ—
जब नागरिकले आफ्नो समस्या समाधान गर्न राज्यका ढोकाहरूमा पुगेर पनि आफूलाई नसुनिएको महसुस गर्छ, तब उसले अन्तिम विकल्पका रूपमा कस्तो बाटो रोज्छ?
तर आत्मदाहलाई ‘विरोधको प्रभावकारी माध्यम’ का रूपमा प्रस्तुत गर्नु भने अत्यन्त जोखिमपूर्ण हुन्छ। यस्तो प्रस्तुतीकरणले संकटमा रहेका अर्को व्यक्तिलाई गलत सन्देश दिन सक्छ।
मिडियाको भूमिका कति संवेदनशील?
यही कारण आत्मदाहका घटनाको समाचार सम्प्रेषण गर्दा सञ्चारमाध्यमको भूमिका अझ संवेदनशील हुन्छ।
मनोचिकित्सक तथा सञ्चार विज्ञहरूले आत्महत्यासम्बन्धी घटनालाई सनसनीपूर्ण नबनाउन, घटनाको अनावश्यक विवरण नदोहोर्याउन र मृतकलाई प्रेरणादायी वा ‘नायक’ का रूपमा चित्रण नगर्न सुझाव दिएका छन्। बरु समाचारसँगै संकटमा रहेका व्यक्तिले सहयोग कहाँबाट पाउन सक्छ भन्ने जानकारी दिनुपर्नेमा जोड दिइएको छ।
घटना देखाउनु मात्रै पत्रकारिता होइन; घटनाले समाजलाई कहाँ पुर्याइरहेको छ भन्ने प्रश्न उठाउनु पनि पत्रकारिताको जिम्मेवारी हो।
राज्यले के गर्नुपर्छ?
आत्मदाह वा आत्महत्यालाई केवल व्यक्तिगत कमजोरीका रूपमा हेरेर समस्या समाधान हुँदैन।
मानसिक स्वास्थ्य सेवा सहज र पहुँचयोग्य बनाउनुपर्नेछ। आर्थिक संकटमा परेका नागरिकका लागि सहायता संयन्त्र बलियो बनाउनुपर्नेछ। घरेलु हिंसा, सामाजिक बहिष्कार र ऋणको समस्यामा परेकालाई समयमै सहयोग पुर्याउनुपर्नेछ।
त्यसैगरी नागरिकले सरकारी कार्यालय, प्रहरी, अदालत वा अन्य निकायमा समस्या राख्दा ‘सुन्ने राज्य’ को अनुभूति गर्न पाउनुपर्छ।
किनकि कहिलेकाहीँ मानिसलाई समाधानभन्दा पहिले आवश्यक हुन्छ—
कसैले उसको कुरा गम्भीरतापूर्वक सुनिदियोस्।
समाजले पनि प्रश्न गर्नुपर्छ
परिवारमा समस्या लुकाउने होइन, कुरा गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ।
छिमेकी, साथी, सहकर्मी वा परिवारको सदस्य असामान्य रूपमा निराश, एक्लिएको वा निराशाजनक कुरा गरिरहेको देखिएमा त्यसलाई सामान्य ठानेर छोड्नु हुँदैन।
एकपटक सोधिएको ‘तपाईं ठीक हुनुहुन्छ?’ भन्ने प्रश्नले पनि कसैलाई सहयोग खोज्ने बाटो खोल्न सक्छ।
अन्ततः प्रश्न आत्मदाहको होइन, आशाको हो
नेपालमा पछिल्ला आत्मदाहका घटनाले एउटा गम्भीर ऐना देखाएका छन्। त्यो ऐनामा केवल एउटा व्यक्तिको पीडा छैन।
त्यहाँ आर्थिक असुरक्षा छ।
त्यहाँ मानसिक तनाव छ।
त्यहाँ सामाजिक एक्लोपन छ।
त्यहाँ राज्यप्रतिको अविश्वास छ।
र कतिपय अवस्थामा आफ्नै आवाज कसैले नसुनेको पीडा छ।
त्यसैले प्रश्न केवल—
“उसले यस्तो किन गर्यो?”
मात्र होइन।
प्रश्न यो पनि हो—
“त्यो व्यक्ति त्यस्तो निर्णयसम्म पुग्नुअघि हामी कहाँ थियौँ?”
राज्य कहाँ थियो?
परिवार कहाँ थियो?
समाज कहाँ थियो?
र हामी सञ्चारमाध्यम कहाँ थियौँ?
आत्मदाहको आगो निभाउनु मात्र पर्याप्त छैन। मानिसलाई त्यो आगोसम्म पुग्न नदिने समाज निर्माण गर्नु आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो। किनकि जीवन बचाउने सबैभन्दा पहिलो उपाय—मानिसलाई उसले बाँच्छु भन्ने आशा दिनु हो।